وبلاگ...
چطور فرزندم را به کتاب‌خواندن علاقه‌مند کنم؟ راهکارهای عملی در دوران گوشی و فضای مجازی
زمان مطالعه: 6 دقیقه/ نویسنده: سارا خسروی راد
بچه‌ها کتابخوان به دنیا نمی‌آیند. کتابخوان می‌شوند، یا نمی‌شوند.
و این «می‌شوند» یا «نمی‌شوند»، بیشتر از آنکه به استعداد یا شانس ربط داشته باشد، به چیزهایی بستگی دارد که در دست ماست: چه کتابی جلوی چشمشان باشد، چه کسی کنارشان بخواند و گوشی کجای خانه جا خوش کرده باشد.
اگر این روزها می‌بینید کتاب جلوی گوشی کم می‌آورد، تنها نیستید. گزارش 2026 مؤسسه سواد ملی بریتانیا (National Literacy Trust) نشان می‌دهد فقط حدود چهار نفر از ده کودک و نوجوان ۸ تا ۱۸ ساله گفته در اوقات فراغتش از کتاب‌خواندن لذت می‌برد و این پایین‌ترین رقم در ۲۰ سال اخیر است. این آمار مربوط به بریتانیاست، اما الگویی را نشان می‌دهد که خیلی از والدین در کشورهای دیگر هم با آن آشنا هستند.
خبر خوب اینکه همان پژوهش می‌گوید راه برگشت بسته نیست. وقتی مطالعه بر اساس علایق کودک طراحی شود، در انتخاب کتاب به او اختیار بدهیم و کتاب را به رسانه‌هایی که از قبل دوستشان دارد وصل کنیم، بازگرداندنشان به کتاب ممکن است.
در ادامه، هفت کار ساده و عملی را می‌گویم که می‌توانید از همین امشب شروع کنید.
چرا ارزشش را دارد؟
همین مؤسسه در پژوهش ۲۰۲۴ خود گزارش کرده که نسبت کودکان با مهارت خواندن بالاتر از میانگین، در میان کسانی که از کتاب‌خواندن لذت می‌برند حدود دو برابر بقیه است (۳۴٫۲ درصد در برابر ۱۵٫۷ درصد). این آمار نشان‌دهنده‌ی همبستگی است و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند کتاب‌خواندن علت پیشرفت است. اما با یافته‌های دیگر هم‌خوان است و می‌گوید لذت‌بردن از مطالعه، کودک را بیشتر به خواندن می‌کشاند.
پنجره‌ی طلایی سنین پایین
بیشتر بچه‌ها خواندن را دوست دارند، تا وقتی که کتاب تکلیف شود. در گزارش ۲۰۲۶، حدود ۶۲ درصد از کودکان ۵ تا ۸ ساله لذت از خواندن را گزارش کرده‌اند (۶۱٫۶ درصد)، در حالی که این رقم در گروه ۸ تا ۱۸ سال حدود ۳۶ درصد است.
دلیل را در ورود به مدرسه می‌توان دید. در پیمایش خیریه‌ی BookTrust از والدین، ۸۹ درصد کودکان ۴ ساله و ۸۱ درصد کودکان ۵ ساله از کتاب خوشحال یا عاشق آن گزارش شده‌اند، و درصد «عاشقان کتاب» از ۵۵ به ۴۴ درصد می‌رسد. همان گزارش می‌گوید با شروع مدرسه، شیوه‌های بازیگوشانه‌ی کتاب‌خواندن کم‌رنگ و شیوه‌های آموزشی پررنگ‌تر می‌شود.
پس بهترین زمان برای ساختن علاقه، پیش از آن است که کتاب با نمره و تمرین گره بخورد. از همین حالا با صدای بلند بخوانید و بگذارید کتاب جزو لحظه‌های خوب روزتان باشد.
«پنجره‌ی طلایی» یک تعبیر تصویری است، نه اصطلاح علمی. داده‌ها فقط می‌گویند علاقه در سال‌های اولیه بالاست و حوالی ورود به مدرسه افت می‌کند. این آمار هم گزارش والدین است، نه سنجش مستقیم از کودک.
راهکارها:
۱. از سنین پایین با صدای بلند بخوانید
آکادمی اطفال آمریکا (AAP) در بیانیه‌ی سیاستی ۲۰۲۴ خود توصیه می‌کند کتاب‌خواندن مشترک از بدو تولد آغاز شود و دست‌کم تا کودکستان ادامه یابد. به گفته‌ی این بیانیه، این کار رابطه‌ی والد و کودک را تقویت می‌کند و پایه‌ای برای رشد عاطفی، شناختی، زبانی و سوادآموزی می‌گذارد. اگر فرزندتان بزرگ‌تر شده، دیر نیست. بسیاری از والدین فکر می‌کنند کتاب بلند خواندن فقط برای خردسالان است، اما نوجوانان هم از شنیدن یک فصل جذاب لذت می‌برند.
۲. اجازه دهید خودش انتخاب کند
اختیار در انتخاب کتاب یکی از محورهای اصلی توصیه‌های پژوهشی است. اگر فرزندتان فقط کتاب‌های طنز، کمیک یا ماجرایی برمی‌دارد، مشکلی نیست. هدف در این مرحله ساختن «عادت و لذت» است و ارتقای سلیقه بعداً می‌آید.
وقتی انتخاب با خود کودک باشد، کتاب بیشتر به دلش می‌نشیند.
۳. از علایق او شروع کنید
طبق همان گزارش، حدود ۲ نفر از هر ۵ کودک و نوجوان با کتاب‌هایی مرتبط با فیلم یا سریال محبوبشان (۳۸٫۱ درصد) یا متناسب با علایق و سرگرمی‌هایشان (۳۷٫۱ درصد) برای خواندن انگیزه می‌گیرند. اگر عاشق فوتبال است، سراغ کتاب‌های ورزشی بروید. اگر انیمیشنی را دوست دارد، ببینید کتابی درباره‌ی آن هست یا نه.
۴. گوشی را دشمن نکنید، پلی از آن به کتاب بسازید
رسانه‌های دیجیتال لزوماً رقیب کتاب نیستند. پژوهشگران یادآوری می‌کنند که بسیاری از کودکانی که از کتاب‌خواندن لذت نمی‌برند، در اوقات فراغت با انواع دیگر متن درگیرند. کتاب صوتی، معرفی کتاب در شبکه‌های اجتماعی و دیدن فیلم اقتباسی پیش از خواندن کتاب می‌توانند ورودی خوبی باشند.
۵. یک زمان ثابت و کوتاه بسازید
یک ربع کتاب‌خواندن پیش از خواب، بهتر از یک ساعت اجبار در آخر هفته است. ثبات مهم‌تر از مدت است. در همین زمان گوشی‌ها (از جمله گوشی خودتان) در اتاق دیگری بمانند.
۶. الگو باشید
کودک بیشتر آنچه می‌بیند را تقلید می‌کند تا آنچه می‌شنود. اگر شما هم کتاب می‌خوانید و درباره‌ی آن حرف می‌زنید، کتاب در خانه به چیزی عادی و دوست‌داشتنی تبدیل می‌شود. اگر کودک حس کند شما هم گوشی رو به کتاب ترجیح میدهید، چرا باید کتابخوان شود؟
۷. کتاب را در دسترس و دیدنی بگذارید
قفسه‌ی کوچکی در اتاق کودک، چند کتاب روی میز نشیمن و بازدید ماهانه از کتاب‌فروشی یا کتابخانه کمک می‌کند. کتاب را جایزه یا تنبیه قرار ندهید و مطالعه را به نمره یا تکلیف گره نزنید.
۵ اشتباه رایج که کتاب را از چشم بچه می‌اندازد
۱. کتاب را شبیه تکلیف کردن. بسیاری از بچه‌ها خواندن را با مدرسه یکی می‌دانند. BookTrust هم گزارش می‌کند که ۱۶ درصد والدین ۵ ساله‌ها به‌خاطر اولویت کتاب‌های مدرسه، برای کتابِ انتخاب خود کودک وقت پیدا نمی‌کنند.
2. گرفتن حق انتخاب. وقتی کودک خودش کتاب را انتخاب می‌کند، نسبت به خواندنش تعهد بیشتری پیدا می‌کند.
۳. کنار گذاشتن بلندخوانی بعد از یادگرفتن خواندن. والدین کمی به‌طور مرتب برای فرزندشان بلند می‌خوانند، در حالی که بلندخوانی بی‌هدف جز لذت، کودک را به خواندن مستقل ترغیب می‌کند.
۴. وصل کردن خواندن به عملکرد. پرسیدن و امتحان گرفتن از هر کتاب، لذت را کم می‌کند. توصیه می‌شود فرصت‌هایی بدون فشار و بی‌ارتباط با عملکرد برای خواندن حفظ شود.
5. فقط کتاب «جدی» قبول کردن. کمیک، کتاب مرتبط با انیمیشن یا سرگرمی محبوبش هم کتاب است. حدود ۴ نفر از ۱۰ کودک وقتی مطلب به علایق یا فیلم و سریال محبوبشان مربوط باشد انگیزه می‌گیرند.
سؤالات متداول
از چه سنی باید شروع کنم؟
بر اساس توصیه‌ی آکادمی اطفال آمریکا، از همان نوزادی. اما شروع در هر سنی مفید است.
فرزندم فقط کمیک می‌خواند، مشکلی دارد؟
نه. در مرحله‌ی ساختن عادت، هر متنی که کودک را به خواندن بکشاند ارزش دارد.
کتاب صوتی هم حساب است؟
برای ایجاد علاقه و گسترش دایره‌ی واژگان مفید است و می‌تواند پلی به سمت کتاب چاپی باشد.
جمع‌بندی
علاقه به کتاب با اجبار ساخته نمی‌شود. با لذت، اختیار، الگو شدن و پیوند دادن کتاب به علایق کودک ساخته می‌شود. از امشب با یک ربع شروع کنید.
منابع
Clark, C. et al. (2026). Children and young people’s reading in 2026. National Literacy Trust. literacytrust.org.uk/news/our-latest-research-shows-modest-rise-in-childrens-reading-engagement-but-levels-remain-low
National Literacy Trust (2024). Children and young people’s reading in 2024. literacytrust.org.uk/research-services/research-reports/children-and-young-peoples-reading-in-2024
American Academy of Pediatrics (2024). Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice. Pediatrics, 154(6), e2024069090. doi:10.1542/peds.2024-069090
BookTrust (2026). Starting school: a critical moment to support reading enjoyment. files.booktrust.org.uk/docs/documents/BookTrust-School-Transition-briefing.pdf
Farshore & HarperCollins Children’s Books (2025). Children’s Reading: how do we move from Endurance to Enjoyment? farshore.co.uk
